czechofil.pl. Po co nam zdziecinniałe książki? | Mariusz Szczygieł

W piątek około 15.00 wszedłem do największej we Francji (ale zaznaczam – tak twierdzą mieszkańcy Lille) księgarni. Zobaczyłem, że na piętrze, gdzie odbywają się spotkania z autorami, stoi ze sto krzeseł, a na każdym siedzi młody człowiek i czyta. Jedni czytają książki cieńsze, inni grubsze. Wspaniałe wrażenie. Pomyślałem, że podejrzę, co czytają.

Wszyscy trzymali w rękach komiksy. Ani jedna osoba nie miała tradycyjnej książki. Dojrzałem w pierwszym rzędzie pana w średnim wieku, ubranego w marynarkę, który pochylał głowę. "On jest moją nadzieją” – pomyślałem. „Przez ramię mu podejrzę, co czyta". Może chociaż on jeden ma stuprocentową książkę.

Podszedłem i okazało się, że pan spał.

Wieczorem odbierałem w tej księgarni nagrodę literacką, a przed jej wręczeniem odbyła się tam dyskusja o "innej Europie" czyli o nas - postkomunistach, którzy do Europy dołączamy i jakim to niby jesteśmy wyzwaniem dla nich. Więc, gdy już nagrodę odebrałem, opowiedziałem o tym widoku sprzed kilku godzin i że nie umiem rysować komiksów. Uważam, że oto jest wyzwanie - ci młodzi ludzie, z których żaden nie miał normalnej książki w ręku - oni są "inną Europą", która nadchodzi. To z nią trzeba sobie poradzić, a nie ze mną postkomunistą. Tak ją uwieść, żeby się nie brzydziła zdań pisanych linijka pod linijką.

W niedzielę miałem okazję się popisać, bo przyjechał do Warszawy syn mojego brata ciotecznego z Wałbrzycha. Rok temu skończył technikum. Kiedy zobaczył biblioteczkę u mnie w domu, to po wykonaniu klasyka gatunku („Przeczytałeś w-sz-y-s-t-k-i-e te książki?”), zwierzył się, że nie przeczytał nigdy żadnej. Całe technikum przeżył na brykach. – Może i bym przeczytał jakąś – powiedział - ale jedną z zabaw kolesi u mnie w szkole była: zawsze ośmieszyć każdego, kto próbuje czytać: Ale cienias, ale pedał, książkę czyta!

– Dlaczego zacząłeś czytać książki – spytał mnie nagle i uważam, że było to najciekawsze pytanie, jakie mi ktoś zadał w życiu.

– Bo wydawało mi się, że one są mądrzejsze od ludzi, których wtedy znałem.

– No to poleć mi jakąś na początek.

I tu Państwa zaskoczę, bo nie musiałem się zastanawiać. Mam jedną taką, którą kupuję w ilościach hurtowych i daję znajomym z różnych okazji. To książka czeska oczywiście. Uważam ją za najbardziej antydepresyjną książką świata. „Śmierć pięknych saren” Oty Pavla. Sprawozdawcy sportowego czechosłowackiej telewizji, który na zawodach narciarskich w Insbrucku zobaczył Diabła, a kiedy znalazł się w szpitalu psychiatrycznym, zaczął pisać o swojej rodzinie. I to tak, że został wybitnym czeskim pisarzem. To jest mój typ typów.

Pomyślałem jednak, że fajnie byłoby sobie przy kolacji ze znajomymi zrobić plebiscyt: co poleciłbyś komuś, kto jeszcze nigdy nic nie czytał.

Od razu nasunął mi się drugi typ. Książka innego wybitnego Czecha, który wymieniany jest w jednym zdaniu z Kunderą i Hrabalem, nigdy jednak nie był tłumaczony na polski. Jest bowiem zbyt czesko-hermetyczny i czasem tak językowo pokręcony, że nieprzetłumaczalny, ale ostatnio jeden śmiałek go przetłumaczył z sukcesem. Autor znany jest jako nieprzejednany antykomunista, zaś sławny z tego, że kiedy podpisał Kartę 77, władza kompromitowała go ujawnieniem w mediach jego nagich zdjęć z kochanką (tak że żona dowiedziała się o jego romansie z dziennika telewizyjnego). To Ludvik Vaculik a jego skromna, tajemnicza, dowcipna, prosta i najbardziej ze wszystkich czeskich książek kafkowska mini-powieść ma tytuł „Świnki morskie”. Jest opowieścią niby o parze świnek.

„Czy Czesi piszą zawsze jakby pisali dla dzieci?” – spytał niedawno kolega z pracy (Staszewski), kiedy mi oddawał dwie polecone mu czeskie książki: jednego Hrabala i jednego Otę Pavla. Coś w tym, kolego Staszewski, jest.

Czesi wykształcili umiejętność mówienia o świecie jakby zwracali się do dzieci, co chyba pozwala łatwiej zrozumieć świat. Wydaje mi się, że takiej literatury pozornie dziecięcej jest u nich więcej niż u nas. Zaraz, w Polsce chyba w ogóle ten ton w opowiadaniu nie występuje. W Lille spotkałem czeską pisarkę, Teresę Brdeckovą, która stwierdziła, że to oczywistość: - Przecież czeska kultura ma rodowód plebejski, a wasza szlachecki.

Więc myślę sobie, że takie troszkę zdziecinniałe książki mogą być właśnie idealne do czytelniczego debiutu. Zresztą przeczytajcie pierwsze zdanie ze „Świnek morskich”, które jest jednym z moich ulubionych pierwszych zdań w literaturze:

„W Pradze mieszka ponad milion osób, których nie chciałbym tutaj wymieniać”.

Czyż nie chce się czytać dalej?

Ludvik Vaculik. Świnki morskie. Tłum. Mirosław Śmigielski. Pan Slavista. Poznań 2009

PS.

Felieton ukazał się w "Dużym Formacie" i napisała do mnie tłumaczka "Gottlandu", pani Margot Carlier. (Przetłumaczyła go doskonale jak mówią francuscy czytelnicy; tłumacz musi nastawić swój zegarek zgodnie z czasem autora - mawia Margot; w każdym razie z Lille też wyjechała z nagrodą za francuski "Gottland"). Pisze, że mylę się, bo "komiks (bande dessinée) ma tutaj ogromne tradycje, podobnie zreszta jak w Belgii, i uchodzi za poważne, a w każdym razie godne uwagi i czytania dzieło, na równi z książką, tylko innego gatunku. W Polsce nie ma tej tradycji, ja i wielu moich polskich przyjaciół nie umiemy czytać komiksow i nie interesujemy się nimi. W Polsce jest polska szkola reportażu, we Francji francuska szkola komiksu. Czytanie komiksu nie zakłada z góry, że nie czyta się "normalnych" książek, tak jak mozna chodzić i do kina i do teatru, czytać prozę i poezję".

Uff, jednak zawsze wierzyłem we Francję. Trochę się uspokoiłem, ale myślę, że w Polsce to nie działa.