Dla uczestników Olimpiady Języka Polskiego

Mili Licealiści,

ponieważ dostaję w tych dniach mnóstwo maili od uczniów, przygotowujących się do olimpiady z języka  polskiego, którzy przygotowują temat o nowym pokoleniu polskiego reportażu, a nie jestem w stanie wszystkim odpowiedzieć na ich pytania; w dodatku jestem teraz cały czas w rozjazdach, wklejam tutaj coś, co możecie potraktować jako ściągę.

Nie ma gotowych odpowiedzi, ale łatwiej będzie Wam szukać tego, co bym i tak odpowiedział.

Pytacie, co moim zdaniem, moje pokolenie odziedziczyło z tzw. polskiej szkoły reportażu.

Odziedziczyło:
- pieczołowite traktowanie formy reportażu;
- usiłowanie, by reportaż miał ponadczasową wartość, pewną nadbudowę, naddatek, który sprawi, że nie będzie tylko bieżącym tekstem, tekstem na dziś (moim  zdaniem reportaż musi być o tym o czym jest i o czymś więcej);
- zajmowanie się pokrzywdzonymi i przegranymi czyli pewną wrażliwość społeczną.

Różni się tym, że może pisać o wszystkim. Zaś pokolenie poprzednie (Hanna Krall, Wiesława Grochola, Małgorzata Szejnert, Ryszard Kapuściński, Krzysztof Kąkolewski, Wojciech Giełżyński, Jerzy Lovell, Wiesław Górnicki, Janusz Roszko, Wojciech Pielecki...) było ograniczone. O wszystkim pisać nie mogło ze względu na cenzurę państwową, PRL-owską i autocenzurę (ograniczenia w sobie). Wtedy nikt by nie napisał takiego negatywnego reportażu o ustroju socjalistycznym, ale i nikt by nie napisał takiego tekstu jak "Wściekły pies" Wojciecha Tochmana (o księdzu katolickim zakażonym HIV). Reporter na pewno by się przestraszył własnego pomysłu.

Polecam lekturę obowiązkową: 12 listopada 2009 wychodzi książka "20. 20 lat nowej Polski w reportażu według Mariusza Szczygła" (to jest całościowy portret pokolenia naszego; 26 reportaży, 23 autorów).
Tu jest link: http://www.czarne.com.pl/?a=1372

Niestety, moja książka o którą pytacie ("Niedziela, która zdarzyła się w środę") wyszła w 1996 r. i jest nie do zdobycia. Mam tylko dwa egzemplarze, których już nikomu nie pożyczam. Ale w książce "20" są trzy reportaże z "Niedzieli..."; może Wam wystarczy. Zresztą, bez przesady, nie musicie znać wszystkiego :)

Tu piszę licealistom, jak pisać reportaż: http://www.mariuszszczygiel.com.pl/550,blog/najkrotszy-kurs-swiata,-jak-napisac-reportaz

Tu jest tekst, który mówi, jak zaczynało moje pokolenie: http://wyborcza.pl/1,75480,7225123,Jak_Jadzka_miala_wstawic_zeby___20__Antologia_reportazu.html

W dziale Teksty na tej stronie www jest wywiad ze mną z miesięcznika "Press" - "Gwałcę tekst", gdzie trochę zdradzam z kuchni reporterskiej a zwłaszcza opisuję nasze myślenie o tekstach w "Dużym Formacie".

A tu wklejam Wam  mój tekścik o fenomenie polskiego reportażu, pisany na targi książki w Goeteborgu w 2003 roku, kiedy przentowano tam polski reportaż.

Napisałem:

       Niedawno w moim kraju pojawiła się pewna pogłoska.
       „Papież” niemieckiej krytyki literackiej, Marcel Reich-Ranicki powiedział w swoim popularnym w Niemczech programie telewizyjnym, że Polska wnosi do Europy dwie cenne rzeczy.
       Pierwsza to poezja, druga to reportaż.
       Nie sprawdzałem, czy rzeczywiście tak mówił. A jeśli nic takiego nie powiedział?
       To powinien powiedzieć!

*
        Chyba nie byłoby w Polsce tak doskonałej literatury faktu, gdyby nie komunizm.
        W językach Europy Środkowej przez prawie pół wieku nie wolno było używać słów zabronionych przez państwo. W Czechosłowacji - po okupacji „bratnich armii” w 1968 r. – w filmach zakazano używania słowa „Kłamstwo” i słowa „Prawda”. W „Słowniku języka polskiego” nie figurowało na przykład pojęcie „Psychoanaliza”, ponieważ psychoanaliza jako nauka burżuazyjna do 1990 r. była w Polsce nielegalna. Redaktorzy młodzieżowego tygodnika „Razem” sami wymyślali listy do swojej redakcji, gdyż te, które młodzież przysyłała, były zdaniem państwowego urzędu cenzury - „niesłuszne”. Bez zgody tego urzędu nie miała prawa być wydrukowana nawet wizytówka zawierająca tylko imię i nazwisko.
        Słowo drukowane w komunizmie służyło przede wszystkim ukrywaniu prawdy.
        Jeśli utalentowany reporter chciał w legalnej prasie podzielić się swymi obserwacjami, szukał na to wymyślnych sposobów. Przechytrzanie władzy zapoczątkowało wielką literacką grę.
        Skoro nie wolno było pisać o samym systemie, reporterzy opisywali losy indywidualnego człowieka.
        Skoro nie wolno było pisać o ogóle, pisano o szczególe.
        Skoro nie wolno było pisać o tym co widać w lustrze, opisywano, co widać w odłamku lustra.
        „Mówiliśmy o reportażu, że jest sztuką, która pozwala zobaczyć w kropli wody – morze” – napisał Adam Michnik. Czytelnik wiedział, że w banalnych z pozoru obyczajowych obrazkach, kryje się istotna diagnoza systemu.
        Zanim Hanna Krall zasłynęła książkami o Polakach, Żydach i Niemcach, napisała reporterską książeczkę o ZSRR. Pisała tak, aby cenzor nie był zaniepokojony a czytający nie miał poczucia, że autorka kłamie.
        Opisywała Sowietów w epoce Breżniewa („Na wschód od Arbatu”, 1972). Na zdobywanej z trudem przez komunizm Syberii brakowało wszystkiego. Nawet papieru toaletowego i widelców. Niedopuszczalne było napisanie tego wprost, więc „czytaliśmy o tym między wierszami”. (To określenie na znajdowanie prawdy celowo ukrytej). Reporterka przytacza na przykład rozmowę z szefem elektrowni w Bracku, inżynierem Marczukiem, który mówił jej przy obiedzie: „- Nauczyliśmy się już budować największe na świecie elektrownie, nauczyliśmy się wchodzić w tajgę z szybkością jednego kilometra dziennie, a podawać sztućców w porę nie nauczyliśmy się. I ludziom wyrosłym w kręgu kultury sztućcowej – tu Aleksej Marczuk patrzy z politowaniem na mnie – brakujący widelec przesłania widok brackiej elektrowni”.
        Każdy szczegół w polskim reportażu zawsze był czymś więcej, niż tylko sobą. Każda rzecz miała znaczenie podwójne. Funkcjonowało powiedzenie, że „tekst ma drugie dno” na określenie ukrytego sensu.
        Reportaż stawał się więc w Polsce gatunkiem zawieszonym między dziennikarstwem a literaturą.
        „Cesarz” Ryszarda Kapuścińskiego (1978) dla Polaków nie był tylko analizą upadku władzy Hajle Seilasje w Etiopii. Odczytywaliśmy go jako alegorię rozpadającego się systemu Polski Ludowej.

*
        Kiedy można już było pisać o wszystkim, na początku lat 90. wydawało się nam, że reportaż zniknie. Że wyprze go „czysta informacja”. Jeden z utalentowanych reporterów przestał pisać w ogóle, bo – jak dowodził – „historia po obaleniu komunizmu nabrała takiego przyspieszenia, że reportaż, zwłaszcza literacki wydaje się nie nadążać za wydarzeniami”.
        Zadomowił się u nas nurt „zmakdonaldyzowanych” tekstów informacyjnych na wzór „Sterna” czy „Newsweeka”. Jednak po chwili wątpliwości (jak pisać w nowych czasach?), reportaż odżył. Głównie za sprawą powstałego w 1989, pierwszego w Europie Wschodniej niezależnego dziennika – „Gazety Wyborczej”. Małgorzata Szejnert, reporterka średniego pokolenia, stworzyła tam w 1991 r. duży dział reportażu, który nie ma odpowiednika w polskiej prasie. Przez 14 lat istnienia „Gazety” młodzi autorzy wyrobili sobie niepowtarzalny styl.
        Wojciech Jagielski 12 lat pisze o Afganistanie, Czeczenii i Afryce. Jacek Hugo-Bader 12 lat - o Rosji. Lidia Ostałowska 8 lat poświęciła na poznawanie Romów w Europie, Wojciech Tochman 10 lat temu wjechał do oblężonego Sarajewa, ale książkę o ofiarach tamtej wojny wydał dopiero po ośmiu latach. (tekst jest pisany w 2003 roku - przyp. M.Scz w 2009)
        Dla redakcji reportaż jest bardzo kosztownym gatunkiem. Bo materiału do dobrego reportażu nie da się zebrać szybko. Reportaż będzie zawsze w tyle za wiadomościami tv i czołówkami gazet.
        News powoduje, że coś jest tematem, lecz w reportażu ważniejsze jest to, czego w newsie nie ma. „W reportażu świat pachnie, smakuje, jest mroźny lub gorący, jasny albo mroczny. Budzi spokój, wstręt albo strach” – mówi Wojciech Tochman.

*
        Lidia Ostałowska w swojej książce „Cygan to Cygan” (2000) pisze o Romach i Nie-Romach tak, że nie można odgadnąć po czyjej jest stronie. Jak podkreślali recenzenci – te reportaże niczego nie udowadniają, ani nie obalają. Z jednej strony autorka pokazuje zacofanie, przemoc i złodziejstwo (w jednej scenie Cyganka daje Polakowi kurę i mówi, że w dowód szacunku nie kupiła jej dla niego, ale ukradła). Z drugiej – ukazuje bezmiar krzywd, które Romowie doznali od Nie-Romów oraz okrucieństwo komunizmu, który usiłował stworzyć z nich „Nowego Człowieka”. Pisano, że wbrew tytułowi nie jest to książka o Romach, z którymi jest problem. Lecz o ludziach, którzy sobie nie radzą z sobą nawzajem. A więc i o Romach, i o Nie-Romach.
        Jacek Hugo-Bader książką „W rajskiej dolinie wśród zielska” (2002) weryfikuje wielkie mity Związku Radzieckiego. Ciekawi go, jak dzisiaj żyje Walentyna Tierieszkowa, pierwsza kobieta w kosmosie; sprawdza jak trzyma się ciało Włodzimierza Lenina; pije wódkę z konstruktorem karabinu kałasznikow. Kałasznikow nadal mieszka w tym samym mieście i mimo emerytury chodzi codziennie do fabryki zbrojeniowej. Symbole radzieckiej potęgi – zdaje się mówić autor - obróciły się w całkowitą śmieszność.
        Mimo, że nie ma już komunizmu, ich reportaże zachowały dwie najlepsze cechy tekstów sprzed 20 i 30 lat.
        Nadal (poza prawdą) ważny jest szczegół. Jest często metaforą i pomaga pamięci. Jak powtarza Małgorzata Szejnert, na szczególe jak na rusztowaniu oprze się potem pamięć czytelnika.
        Nadal ważna jest forma. Aby czytelnika przytrzymać, trzeba znaleźć formę najlepszą. Jak mawia Hanna Krall, tragedia pozbawiona formy jest bezwstydna.
        Dziś w reportażu nie musimy już pisać „między wierszami”. Udaje się go utrzymać na powierzchni, gdyż opowiada o pojedynczych losach człowieka.
        A ludzie zawsze będą chcieli czytać o innych ludziach.