Wpis dla zainteresowanych reportażem

Przez kilka lat na tej stronie internetowej miałem takie powitanie:

Jestem reporterem. A poza tym niechlujnym czechofilem. Czasem nie podoba mi się, jak opowiadają inni, dlatego opowiadam sam.Kiedyś pewien psychiatra pokazał mi zeszyt swojej pacjentki. Wiejska kobieta raz na jakiś czas rzucała pracę w polu i zasiadała, żeby notować refleksje. Najciekawsza z nich dotyczyła samego pisania:

"Pisanie? To nie takie proste ludziom czas zajmować".

Muszę powiedzieć, że minęło kilkanaście lat, ja to zdanie pamiętam i zawsze, przy każdym oddanym do redakcji tekście zastanawiam się, czy tym razem mam prawo "ludziom czas zajmować". Tej pewności nie mam nigdy.

Taki to był wstęp. Postanowiłem go znów przytoczyć, bo po aferze z „Kapuściński non-fiction” mam wrażenie, że wielu czytelników zgłupiało. W świat poszedł przekaz: Kapuściński kłamał, kłamią i jego następcy.

Wielu tym, którzy nie czytali ani „Kapuścińskiego non-fiction”, ani Kapuścińskiego – tyle wystarczy. Zero jedynkowa wizja świata, czarno-biały podział, kłamał/nie kłamał – poczułem się znów jak w PRL.

Czym jest pisanie reportażu?

Ujawniło się przy tej okazji, że niektórzy myśleli, iż reportaż to „goły fakt”, „czysty fakt” czy też „przepisywanie rzeczywistości”. Tzw. przeciętny czytelnik ma prawo tak myśleć, ale nie wiem, jak to możliwe, żeby luzie o jakiejś kulturze literackiej (Krzysztof Burnetko w „Polityce”) tak mogli myśleć.

Nic bardziej błędnego.

Powtórzę: „Nie podoba mi się jak opowiadają inni, dlatego opowiadam sam”.

Ktoś napisałby tak: „Kiedy go zobaczyła, pomyślała, że zostanie jej mężem”.

Nie jest źle, zwyczajne, proste zdanie, tak się pisze, jest OK.

Tylko, że ja wolę inaczej, to ma być moje opowiadanie. Może być gorsze, ale moje.

„Kiedy go zobaczyła, jej głowa przeżyła napad. Napadła ją niepożądana, przedwczesna i wstydliwa myśl.

Brzmiała: to będzie mój mąż”.

Czy zmyślam? Nie. Fałszuję rzeczywistość? Nie. Czy przesadzam? Nie. Czy koloryzuję? Nie sądzę. Jest to ta sama informacja tyle, że według mnie przekazana ciekawiej.

Lubię czytelnika wciągać w historię, lubię kiedy i ja, i on jesteśmy jakoś podnieceni obcując z nią. Ja, gdy piszę, on, kiedy czyta. I nie ma tu żadnej szkody dla prawdy. Nawet uważam, że to dla prawdy lepiej, bo dzięki temu, że czytanie będzie przygodą, czytelnik zapamięta więcej, na dłużej i jest szansa, że nie powie po latach: „No coś tam czytałem o tym, ale już nie pamiętam”.

Dlaczego podaję ten własny nieskromny przykład napadu na głowę?

Ponieważ zdaniem wielu nowych krytyków Kapuścińskiego i krytyków polskiej szkoły reportażu – LITERACKOŚĆ naszych tekstów jest upiększaniem, zmyślaniem, kłamaniem, rozlewaniem farbki, fałszowaniem rzeczywistości.

Nie jest (oczywiście mogą istnieć jakieś przypadki patologiczne, ale generalnie nie jest).

„Literackość” – to dla mnie przede wszystkim styl. Dobór słów i ich kolejność. Styl opowiadania, właściwy tylko danemu autorowi. Własny sposób widzenia, który nie ma nic wspólnego z kłamstwem o faktach.

„Literackość” – to pomysł na formę.

Banały tu wypisuję, ale wydaje mi się, że przy okazji tej całej dyskusji o kłamstwie, trzeba to przypomnieć.

O Lidzie Baarovej, która (zakładamy, że to prawda) nie przespała się z Hitlerem, mogłem napisać: „Nie poszła z nim do łóżka”, „Nie przespała się z nim”. „Nie została u niego na noc”.

A mnie się napisało: „Nie przekonała się, czy naprawdę miał tylko jedno jądro".

Nie mówię, że to jakieś wybitne zdanie, dla wielu może to być nawet tanie i może tabloidowe, ale przyznacie: informacja ta sama, podana inaczej. (I jeszcze z dodatkowym info o Hitlerze). Czytelniczka w Niemczech mi mówi: To zdanie o jądrze – überraschend.

Można napisać:

1. Poznali się w pracy.

2. Poznali się w fabryce.

3. Poznali się w wytwórni fortepianów, gdzie razem pracowali.

4. Poznali się przy polerowaniu klawiszy.

Proszę sobie odpowiedzieć, które zdanie Państwo wolą i dlaczego.

Jestem reporterem od 25 lat i zwłaszcza pracując w „Gazecie Wyborczej”, spotykałem się z opiniami kolegów, że ci z działu reportażu od Szejnert, to muszą zmyślać, bo niemożliwe, żeby mieli ciągle takie dobre teksty.

Uważam, że tak twierdzą ci, którym nie udaje się w tej specjalności.

A nie udaje im się także z braku talentu do pisania reportaży (po latach najczęściej zostawali publicystami albo redaktorami, niektórzy bardzo dobrymi). Niestety, nie mieli własnego sposobu widzenia świata. I tyle. Trudno im było się z tym pogodzić, więc najłatwiej powiedzieć: ci to muszą zmyślać.

Nie twierdzę, że ja mam swój sposób już wypracowany. Męczę się nad pisaniem okropnie, niejeden kolega w moim wieku miałby już siedem książek, a nie trzy a na dobrą sprawę dwie i pół. Wiem, jak przeżywa to, co pisze Wojtek Tochman. Wiem, w jakich mękach pisze Włodzimierz Nowak. Ale wiem, że chcemy, aby to pisanie było JAKIEŚ.

Ten, kto twierdzi, że reportaż lub literatura faktu ma być przepisywaniem rzeczywistości, mówi głupio.

Reporter – jak mawia Tochman – nie jest taśmą magnetofonową.

Dodałbym, że może być taśmą, jeśli chce i  z tego stworzy styl, ale generalnie nie jest. Przez wiele lat Lidia Ostałowska budowała swoje reportaże niemal wyłącznie z wypowiedzi bohaterów, maksymalnie redukując własną narrację. Zwłaszcza w swoich reportażach o młodzieży i hip-hopowcach. Myślę, że nie chciała przeszkadzać swoją osobą w przekazie.  Ale to też nie była „czysta taśma magnetofonowa”, to była inteligentna taśma. Bo przecież Lidka musiała dokonać selekcji materiału i skrótu.

Forma też sprawia, że tekst z punktu widzenia „naukowego” jest kłamstwem. Nie jest czystym faktem. Monika Piątkowska, dziś pisarka (m.in. „Krakowska żałoba”), ale przez wiele lat reporterka napisała swój najlepszy – moim zdaniem - reportaż o wybitnej polskiej tłumaczce pisarzy iberoamerykańskich Zofii Chądzynskiej od tyłu. Zaczynał się od końca życia bohaterki a kończył na narodzinach. Dopiero po kilku odsłonach orientowaliśmy się  w tym zabiegu.

Goły fakt? Czysty fakt?

Nie, bo niczyje życie nie zaczyna się od końca. Ale tu zaczęła się „literackość” tego reportażu.

Mój reportaż o rzeźbiarzu czeskim, Davidzie Czernym jest wędrówką przez Pragę, po jego rzeźbach, rodzajem przewodnika, drogi od stacji do stacji… David pod każdą rzeźbą opowiada coś ciekawego albo wchodzi w interakcje ze swoim dziełem. Przeszliśmy we trójkę z fotografem taką drogę. Jednak najciekawsze rzeczy rzeźbiarz opowiedział u mnie w domu, w Warszawie dwa tygodnie wcześniej. Nie zaznaczałem tego w tekście, bo by mi to popsuło ładną formę wędrówki po Pradze.

Jakie to ma znaczenia dla czytelnika?

Żadne.

Niemniej uważam, że to co stanowi ten tekst to fakt, tylko nie goły!

(Hemingway mówił, że żadna opowiedziana historia  z naukowego punktu widzenia nie może być prawdziwa. Przytacza to Marek Miller w kultowej książce "Reporterów sposób na życie").

Reporter ma prawo do swoich wrażeń (powtarza jak mantrę Tochman). Czy jego wrażenie jest gołym faktem?

Autor „Merde. Rok w Paryżu”, Stephen Clarke (ale można przyjąć, że reporter, bo ta świetna książka to de facto reportaż o Francji) był w jakimś paryskim urzędzie, gdzie urzędniczka spojrzała na niego strasznie, nieprzyjemnie, z wyrzutem, z agresją w oczach, z niechęcią.

Clarke pisze, że spojrzała na niego tak jak Saddam Husajn musiał spoglądać na portrety Georga Buscha.

Co wolicie? Spojrzała z niechęcią? (Czasem tak, czasem skromność w zdaniu jest wskazana, jednak w przypadku tej książki ja wolę Husajna).

Teraz: czy odczucie Clarka jest gołym faktem, czystym faktem?

Nie, jest wrażeniem i interpretacją. Nigdy nie sprawdzimy zresztą, czy tak spojrzała. I tu zaczyna się ta tzw. „literackość”. I nic nam do niej. Najwyżej możemy jakiegoś autora nie kupować.

„Stylem dokonujemy naszych podbojów, panowie, stylem” – napisał Babel.

Przez lata pracy w dziale reportażu (na początku z Hanną Krall, potem z Małgorzatą Szejnert, która moim zdaniem, razem z Juliuszem Rawiczem, v-ce naczelnym „Gazety” uratowała po komunizmie polską szkołę reportażu od śmierci) uważałem, że piszę teksty dziennikarskie. Ich odmianę jaką jest reportaż. Słowo „literackość” nie przechodziło nam przez gardło. A już Małgosia na pewno dałaby nam po łapach, gdybyśmy się tego określenia próbowali chwytać.

Nabrałem śmiałości ostatnio, kiedy Francuzi mi mówią, że „Gottland” to eseje, Niemcy, że opowiadania a Rosjanie, że szkice historyczne. Zresztą oznacza to, że mają kłopot z tym gatunkiem, bardzo się dziwią, kiedy mówię im, że u nas to po prostu dziennikarstwo, reportaż.

Oj, nie takie proste ludziom czas zajmować.