Nieprzygody niewojaka Szwejka

Tłumaczenie książek to niebezpieczne zajęcie. Dla ludzi o silnej psychice. Przetłumaczysz coś i natychmiast ujawnia się sto osób, które znają na pamięć nie tylko tłumaczoną przez Ciebie książkę w oryginale, ale jej siedem innych tłumaczeń na języki europejskie i suahili. Udowodnią Ci, że można było ją przetłumaczyć lepiej, a twoje błędy wstawią do internetu i będą one tkwić tam do końca świata, a przynajmniej do końca elektryczności.

Zawód tłumacza jest dla mnie jednym z najpiękniejszych zawodów, bo to coś więcej niż tłumaczenie zdań – to tłumaczenie jednej kultury na drugą, nigdy jednak nie odważyłbym się nic przekładać. Raz przetłumaczyłem tylko tytuł książki i natychmiast do mojego zakładu pracy nadszedł donos, że przetłumaczyłem go źle.

Tytuł po czesku brzmiał „S Gottem v posteli”, co dokładnie znaczy „Z Gottem w łóżku”. Jednak pościel brzmi po polsku tak wyrafinowanie, tak wymownie, tak pikantnie, że zainspirowany tym słowem, postanowiłem książkę nazwać „Z Gottem w pościeli”. Dla bohemistów z UW tytuł ten zabrzmiał nie jak owoc mojej kultury literackiej, ale jak szkolny błąd tłumacza. Zareagowali od razu i pouczyli mnie (w dwóch listach), że musi być „w łóżku”. (Choć ja do dziś upieram się, że łóżko jest wyeksploatowane, a czytelnik na nie zobojętniał. Pościel nie jest jeszcze zużyta i przyciąga uwagę). W każdym razie lekcję odebrałem i od tej pory każdego dnia pilnuję się, żeby już nic nie przetłumaczyć.

Ceniona francuska tłumaczka literatury polskiej, Margot Carlier mawia, że idealny tłumacz to taki, którego zegarek jest nastawiony na taką samą godzinę jak zegarek autora. (Mój raczej by się spieszył).

Milan Kundera, który swojej niechęci do złych nawyków tłumaczy poświęcił sporo energii, uważa, że tłumacz musi być wierny autorowi i nie rozumie, dlaczego, kiedy on pisze „autor”, tłumacz przekłada „pisarz”; a kiedy on pisze „pisarz”, tłumacz przekłada „powieściopisarz”. Kafka mówi „iść” a tłumacze „maszerować”…

Jak widać, tłumacz - jako człowiek sztuki - musi mieć więc wrażliwość motyla i skórę hipopotama. Taką skórę ma chyba Antoni Kroh.

Dokonał właśnie w dziedzinie przekładu czynu odważnego i podejrzewam, że będzie musiał wiele wytrzymać. Przetłumaczył na nowo „Przygody dobrego wojaka Szwejka”. Przepraszam: „Losy dobrego żołnierza Szwejka czasu wojny światowej”, gdyż tak właśnie brzmi nowy tytuł powieści o Szwejku. Przepraszam: tak brzmi stary tytuł powieści o Szwejku, tylko że przez ostatnie 80 lat mieliśmy do czynienia z efektem przestępstwa dokonanego na tej epopei przez pierwszego tłumacza Pawła Hulkę-Laskowskiego. Przepraszam: drugi tłumacz, Józef Waczków też dokonał molestu - zatytułował swój przekład „Dole i niedole dzielnego żołnierza Szwejka podczas wojny światowej”.

Antoni Kroh, to historyk kultury, tłumacz, etnograf, znawca Podhala, Czech i Słowacji, autor bestselleru „Sklep potrzeb kulturalnych” o Podhalu i góralszczyźnie oraz wyśmienitej książki  "O Szwejku i o nas". Dziś właściwie już arystokrata inteligencji, który jest przekonany, że kiedy napisze, iż pierwszy polski esej o Szwejku „miał bardzo mocny tytuł, bo brzmiał >Czeski Rabelais-Cervantes<”, to znajdzie kogoś, kto doceni tę odwagę sprzed 80 lat, a przynajmniej nie będzie się zastanawiał, czy Rabelais to szczep winogron.

Kiedy proponują mi udział w jakimś publicznym spotkaniu obok Antoniego Kroha, zawsze odmawiam. Mówię, że nie wyobrażam sobie, aby ministrant miał się wypowiadać przy papieżu.

Nie sądzę jednak, żeby zadomowiony tytuł „Przygody dobrego wojaka Szwejka” wyparował z naszych mózgów. Kroh chce być wierny oryginałowi. Tłumaczy we wstępie, że Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války to losy a nie przygody. Można sprawdzić w słowniku, ale i bez tego da się zauważyć, że głód, więzienia, cień szubienicy, powszechne zbydlęcenie i masowe rzezie to nie przygody. Jak zareagowalibyśmy na książkę pt. „Przygody kresowiaków w syberyjskich łagrach” – pyta. Voják zaś to po czesku żołnierz. Po polsku ma odcień ironiczny i pobłażliwy a więc niezgodny z ideą powieści.

Właściwie można przeżyć szok, jeśli uświadomimy sobie, jak wadliwy był przekład Hulki, podstawowy przecież dla naszej wiedzy o Szwejku. Proste zdanie: „Ale najgorsze, że zaczęły mu rosnąć uszy” u Hulki-Laskowskiego stało się zdaniem: „Ale najgorsze było to, że zaczął jednocześnie rosnąć”. Z niewiadomych powodów uszy pominął. Buzeranti (po czesku „pederaści”) są przetłumaczeni jako „panowie, którzy miewają takie rozmaite gusta”. Vykřičena místnost (po czesku „dom publiczny”) to dla Hulki „okrzyczany dom” i tak dalej.

Żeby dobrze przetłumaczyć tę książkę, trzeba znać austriacką czeszczyznę, czeską niemczyznę, galicyjską polszczyznę, c.k. żargon wojskowy, realia czeskie lat 20…

Antoni Kroh przyrównuje tłumacza do telefonu, który nie wydaje osobistych trzasków i komentarzy, tylko wiernie przenosi słowa od jednego rozmówcy do drugiego.

Drugi polski Szwejk („Dole i niedole…”) Józefa Waczkowa to była rozmowa, tyle tylko że najgłośniejszy był w niej telefon. Zresztą u polskich miłośników Szwejka jego przekład nie wzbudził entuzjazmu.

Jak zareagują teraz? Książka jest gruba, mało kto zdążył ją w całości przeczytać, ale pierwsze web-odgłosy już są: „Nix Waczków, nix Kroh! Tylko Hulka-Laskowski, tłumaczenie jedyne i kanoniczne!” albo: „Zgroza! Na koniec zadedykuję nowemu tłumaczowi słowa jednorocznego ochotnika Marka: człowiek wyobraża sobie, że jest gigantem, a jest gówniarzem, kolego”.

Nie będzie miał Antoni Kroh lekko. Ale Szwejk też nie miał.

(Jaroslav Hašek, Losy dobrego żołnierza Szwejka czasu wojny światowej, Tłum. Antoni Kroh, Znak 2009)